JAN AMOR TARNOWSKI. HETMAN WIELKI KORONNY

Jan Amor Tarnowski herbu Leliwa, łacińska forma nazwiska Joannes Tarnovius (ur. 1488 w Tarnowie, zm. 16 maja 1561 w Wiewiórce) – pamiętnikarz, teoretyk wojskowości, mówca, kasztelan krakowski od 1536, wojewoda krakowskiod 1535, wojewoda ruski od 1527, kasztelanwojnicki od 1522, starosta sandomierski, lubaczowski, stryjski, chmielnicki, w latach 1527–1533, 1539–1546, 1547–1551, 1554–1555 i 1557–1559 dzierżył buławę hetmana wielkiego koronnego.

Jan Tarnowski, syn Jana Amora Iuniora i Barbary z Rożnowa, wnuczki Zawiszy Czarnego, pochodził z wpływowej szlacheckiej rodziny Leliwitów Tarnowskich posiadającej status senatorski. Wychowywał się na dworach kardynała Fryderyka Jagiellończyka oraz królów Jana Olbrachta, Aleksandra i Zygmunta Starego. Otrzymał wszechstronne, klasyczne, humanistyczne wykształcenie, także militarne.

W 1501 przyjechał na sejm do Piotrkowa jako dworzanin królewski. W czasie wojny litewsko-moskiewskiej 1507-1508 jako rotmistrz dowodził zacieżną chorągwią jazdy. Brał udział w wyprawie do Mołdawii w 1512 gdzie dowodził chorągwią jazdy. W czasie wojny litewsko-moskiewskiej 1512-1522 na czele hufca ochotniczego wziął udział w bitwie pod Orszą. W związku ze śmiercią najstarszego brata od 1514 zajmował się sprawami spadkowymi i gospodarowaniem rodzinnym majątkiem. Odtąd też trwały: jego spór z siostrzeńcem Piotrem Kmitą i żale względem dworu. W 1515 brał udział w zjeździe Jagiellonów z Habsburgami w Wiedniu, ale tylko jako dworzanin. W 1517 dwór królewski odstręczył Jana Amora od uczestnictwa w wojnie z Moskwą. W tym też roku zmarła jego matka.

W latach 1518–1520, by dopełnić swe wykształcenie, podjął zwyczajową podróż po świecie. Odwiedził Bliski Wschód, w tym Syrię, Palestynę, Egipt, Grecję, Turcję i oczywiście Ziemię Świętą. W 1518 pasowany został w Jerozolimie na rycerza jerozolimskiego. Zwiedził także Zachodnią Europę. W Portugalii król Manuel I Szczęśliwy, pasował go na rycerza. Tarnowski wziął udział w wyprawie przeciwko Maurom.

16 lutego 1520 w Toruniu omawiał z królem plany podboju zbuntowanych Prus Zakonnych. Jan Amor Tarnowski był autorem zwycięskiej strategii militarnej w tej wojnie, choć zastosował ją hetman Mikołaj Firlej. Osobiście uczestniczył w wojnie polsko-krzyżackiej 1519-1521, m.in. w czasie oblężenia Królewca w 1520 roku.

Jako hetman zaciężny polski w 1521 roku na czele 4000 żołnierzy posiłkował Ludwika Jagiellończyka. Jako zwolennik koalicji antytureckiej, wziął udział w wojnie habsbursko-tureckiej w roku 1521. W 1524, w potyczce pod Lwowem, rozbił zagon turecki. W 1528, na swoim zamku w Tarnowie, gościł przez pół roku wygnanego króla Węgier, Jana Zápolyę. W 1531 był autorem świetnego zwycięstwa w bitwie pod Obertynem, w wojnie z hospodarem mołdawskimPiotrem Rareszem.

W czasie wojny litewsko-moskiewskiej 1534-1537dowodził, w 1534, polsko-litewską wyprawą na Moskwę. Jako hetman polskich wojsk zaciężnych dowodził w kampanii 1535 roku pięcioma tysiącami żołnierzy. Wsławił się wówczas zdobyciem Homla oraz oblężeniem i zdobyciem Staroduba(1535), po zdobyciu którego na jego rozkaz wymordowano ok. 1400 jeńców wojennych. W 1538 roku, w czasie wojny z Mołdawią, oblegał zamek w Chocimiu.

Jan Amor Tarnowski zmienił organizację wojska polskiego ze średniowiecznej, w odpowiadającą współczesnym mu metodom walki (zorganizowane przemieszczanie się armii oparł na taborachwzorowanych na husyckich). Stworzył służby sztabu generalnego nowoczesnej armii, artylerię konną, szpitale polowe finansowane z funduszy królewskich, korpus szancknechtów (saperów), oddziały logistyczne, zajmujące się kierowaniem ruchem taborów i zakładaniem obozów, którymi dowodził probantmaster, zwany później oboźnym. Wprowadził kodeks dyscypliny wojskowej – „akty hetmańskie; sądy wojskowe oraz instytucję kapelanów wojskowych. Inwestował też w wydobycie i obróbkę metali w Polsce, co mogło mieć znaczenie dla zdolności obronnych. W swoim traktacie Consilium rationis bellicae jako pierwszy opisał sposób, który pozwalał piechocie na ciągłość ognia salwami przez wykorzystanie szyku naprzemiennego.

W polityce wewnętrznej cieszył się popularnością wśród szlachty, jednak sprzeciwiał się wzrostowi liczby przywilejów szlacheckich. Był zwolennikiem prowadzenia aktywnej polityki militarnej i ekspansji nie na Węgrzech, jak stronnictwo narodowe, lecz zgodnie z tradycją rodzinną nad dolnym Dunajem przeciwko Turcji. Wielka ambicja i z trudem zdobywane zaszczyty spowodowały, że stał się drażliwy i opozycyjnie nastawiony do dworu królewskiego. Pomimo tego jednak, że niezbyt dobrze rozumiał się z Zygmuntem Starym i królową Boną, to w czasie tzw. wojny kokoszej stanął przy królu. W polityce był stronnikiem Habsburgów, często wbrew interesom Rzeczypospolitej (np. napad na Oczaków w 1545). Lepsze stosunki miał z jego synem, królem Zygmuntem II Augustem; wsparł go w trudnej sytuacji związanej z jego związkiem z Barbarą Radziwiłłówną.

Był znakomitym administratorem, nie tylko budżetu hetmańskiego, lecz także swych prywatnych dóbr. Dzięki temu został jednym z najbogatszych panów w Królestwie: miał w swoich dobrach prywatnych 5 miast i około 120 wsi.

Był mecenasem literatury. Należał do Zakonu Rycerskiego Grobu Bożego w Jerozolimie. W 1540 na mocy przywileju Zygmunta I Staregodoprowadził do założenia Tarnopola. W 1545 arcybiskup gnieździeński Piotr Gamrat nadał hetmanowi Tarnowskiemu breve papieskie z odpustami i przywilejami nadanymi przez papieża Pawła III w 1535, natomiast w 1547 został obdarowany przez cesarza Karola V dyplomem hrabiów Świętego Cesarstwa Rzymskiego – tytuł ten miał dotyczyć hetmana oraz jego potomków.

Ostatnie lata życia spędził w Wiewiórce, tam też zmarł 16 maja 1561 roku. 18 sierpnia 1561 roku został pochowany w krypcie tarnowskiej kolegiaty, obecnie bazyliki katedralnej.

Jan Tarnowski był autorem dzieła Consilium rationis bellicae (Rada sprawy wojennej, 1558), które było wykładnią współczesnej, polskiej techniki wojskowej. Na książce tej wychowały się kolejne generacje dowódców wojskowych Rzeczypospolitej. Dokonał także kompilacji pt. Ustawy prawa ziemskiego polskiego, dla pamięci lepszej krótko i porządnie ze statutów i z konstytucyj zebrane, z przydatkiem: O obronie koronnej, i o sprawie i powinności urzędników wojennych, Jego M. Pana Jana Tarnowskiego niekiedy kasztelana krakowskiego, etc., etc., temi czasy rycerskiemu stanowi barzo potrzebne. Był również autorem dziennika podróży do Ziemi Świętej: Terminatio ex itinerario Illustris et Magnifici Domini Joanis Comitis in Tarnow Castellani Cracoviensis Supremi exercituum Regni Poloniae Ducis, Venetiis ad Terram Sanctam proficientis (Tytuł przydany później i przez kogo innego).

Jan Kochanowski jego osobie poświęcił pieśń O śmierci Jana Tarnowskiego, pisał też do niego i o nim w elegiach.

Bibliografia:

1. Consilium rationis bellicae Jana Tarnowskiego, Kraków 1858. sbc.org.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-10-04)].
2. Ustawy prawa ziemskiego polskiego, dla pamięci lepszej krótko i porządnie ze statutów i z konstytucyj zebrane, z przydatkiem: O obronie koronnej, i o sprawie i powinności urzędników wojennych, Jego M. Pana Jana Tarnowskiego niekiedy kasztelana krakowskiego, etc., etc., temi czasy rycerskiemu stanowi barzo potrzebne, Kraków 1858
3. Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut. T. 3: Piśmiennictwo Staropolskie. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1965, s. 330–334
4. Karol Łopatecki, Czy Jan Tarnowski jest twórcą prawa wojskowego na terenie Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego?. [w:] Kultura społeczna i religijna Małopolski od XIII do XVI wieku, red. W. Szymborski, J. Kozioł. Tarnów, 2011, s. 13–21.&nbsp

źródło - WIKIPEDIA