JAKUB SOBIESKI. KASZTELAN KRAKOWSKI, WOJEWODA RUSKI I BEŁSKI

Jakub Sobieski herbu Janina (ur. 5 maja 1591 w Żółkwi, zm. 23 czerwca 1646 tamże) – kasztelan krakowski od 1646 roku, wojewoda ruski w latach 1641–1646, wojewoda bełski w latach 1638–1641, podczaszy koronny w latach 1636–1638, krajczy koronny w latach 1628–1636, starosta szczurowiecki w 1646 roku, starosta krechowiecki w 1641 roku, starosta jaworowski w latach 1633–1639, starosta trembowelski w 1624 roku, starosta krasnostawski w latach 1624–1644, dworzanin królewski w 1624 roku, marszałek sejmu zwyczajnego w Warszawie w 1623 roku i marszałek sejmu zwyczajnego w Warszawie w 1626 roku, marszałek sejmu elekcyjnego w Warszawie w 1632 roku, polski magnat, poseł, pamiętnikarz, działacz polityczny, dowódca wojskowy.

Ojciec Jana III Sobieskiego, króla Polski.

Syn kasztelana i wojewody Marka Sobieskiego i Jadwigi Snopkowskiej. Dwukrotnie żonaty: z Marianną Wiśniowiecką – dwie córki z tego związku zmarły w dzieciństwie, a po jej śmierci z Zofią Teofilą Daniłowiczówną – mieli razem siódemkę dzieci, z których jednakże tylko trójka dożyła dorosłości.

W młodości odbył podróż po Europie. W 1611 r. przebywał w Lyonie, a rok wcześniej, 14 maja 1610, był świadkiem udanego zamachu na życie króla Francji Henryka IV, a paryski lud oskarżał go o współudział w zabójstwie monarchy. Po powrocie do Polski jego pozycja znacząco wzrosła. Poseł na sejm nadzwyczajny 1613 roku z województwa lubelskiego. Od 1617 był dworzaninem królewskim, krajczym wielkim koronnym od 1628 roku, podczaszym od 1636 roku, wojewodą bełskim od 1638 roku, wojewodą ruskimod 1641 roku, kasztelanem krakowskim od 1646 roku. Był starostą miast: Trembowla, Krasnystaw, Jaworów, Stryj, Kałusz, Bar, Tuchola i Gniew. Posiadane starostwa przynosiły mu znaczne dochody, co znacząco podniosło pozycję rodu Sobieskich.

W czasie wojny polsko-tureckiej (1620–1621) został w 1620 roku wyznaczony komisarzem sejmowym przy hetmanie Janie Karolu Chodkiewiczu.

Wybrany jako poseł na siedem sejmów między 1623 a 1632 rokiem. Poseł na sejm 1625 roku, sejm 1627 i 1628 roku z województwa ruskiego. Jako marszałek sejmu prowadził obrady sejmu w Warszawie od 24 stycznia do 5 marca 1623 oraz od 27 stycznia do 10 marca 1626 roku, a także sejmu nadzwyczajnego w Warszawie od 27 czerwca do 18 lipca 1628 oraz sejmu elekcyjnego w Warszawie, który trwał od 24 września do 15 listopada 1632 roku. Poseł na sejm warszawski 1626 roku z województwa ruskiego. Jako marszałek Sejmu z 1626 r. witał Zygmunta III tradycyjną oracją, w której oddając hołd zasługom króla, wywodził wyższość wolnej elekcji i wolności szlacheckich nad rządami siły i despotyzmem. „Zawstydziła w tej mierze Rzeczpospolita nasza te narody, którym dziedziczni rozkazują monarchowie” – mówił wówczas. Poseł województwa ruskiego na sejm zwyczajny i nadzwyczajny 1629 roku, poseł ziemi chełmskiej na sejm 1631 roku. Był członkiem konfederacji generalnej zawiązanej 16 lipca 1632 roku.Poseł na sejm konwokacyjny 1632 roku z województwa ruskiego.

Był elektorem Władysława IV Wazy z województwa ruskiego w 1632 roku^[13], podpisał jego pacta conventa.

Jako poseł na sejm koronacyjny 1633 roku wszedł w skład komisji do wojny z Moskwą i organizacji wojska. Poseł na sejmy ekstraordynaryjne 1634 i 1635 roku^[16]. Poseł na sejm zwyczajny 1635 roku, sejm 1638 roku.

Był marszałkiem sejmików województwa ruskiegow: 1624, 1625, 1627, 1628, 1632 roku.

W 1643 roku wyznaczony został senatorem rezydentem.

Po ślubie z Zofią Daniłowiczówną jego bogactwo wzrosło, ponieważ Zofia wniosła dziedzictwo rodziny Żółkiewskich i część dóbr rodziny Daniłowiczów.

Był bardzo rozważny w swoich radach, był więc szanowaną osobą. Członek wielu komisji, często występował jako mediator lub jako obrońca osieroconych dzieci. W polityce przeważnie popierał plany króla, ale zawsze był obrońcą praw szlachty i tolerancji religijnej.

Brał udział w wyprawie królewicza Władysława na Moskwę w 1617 r., zostając ranny przy nieudanym jej szturmie. Następnie uczestniczył w wyprawie chocimskiej w 1621 r. W kolejnych latach brał udział w prawie wszystkich wojnach Rzeczypospolitej, walcząc z Rosjanami, Turkami, Tatarami, Szwedami i Kozakami.

Sobieski kształcił się w Krakowie i Paryżu. Nauki początkowe pobierał prawdopodobnie w domu rodzinnym, dalszym jego wykształceniem kierował poeta Szymon Szymonowic i zapewne z jego inicjatywy został Sobieski uczniem Akademii Zamojskiej. Następnie 8 stycznia 1604 podjął studia w Akademii. Krakowskiej, ale już w listopadzie 1605 był ponownie studentem w Zamościu, gdzie pozostał do końca 1606 r. Na dalsze stadia wyjechał wiosną 1607 do Paryża, gdzie pozostał cztery lata. Przez pierwsze dwa lata był – w wyniku polecenia Szymonowica – prywatnym uczniem humanisty i filologa I. Casaubona, dwa następne – studiował w College Royal, m.in. pod kierunkiem F. Morela i G. Crithona. Zajmował się lekturą dzieł autorów starożytnych i nowożytnych, poetów, prawników i historyków.

Ważną częścią jego edukacji była nauka języków obcych (francuskiego, włoskiego i hiszpańskiego), poznawanie kultury i zwyczajów francuskich. Uczestniczył w życiu towarzyskim, bywał na dworze królewskim, przyjmowany przez Henryka IV, był świadkiem jego morderstwa, pogrzebu oraz koronacji nowego króla – Ludwika XIII. Z Paryża odbywał wycieczki po okolicach, przebywał także w Anglii, Niderlandach i zachodnich Niemczech. W lutym 1611 wyruszył w dłuższą podróż do Hiszpanii, Portugalii, południowej Francji, Sabaudii, Włoch (w Rzymie spędził zimę i wiosnę 1612) i Austrii. W czasie swoich podróży przyjmowany był przez króla Anglii Jakuba I Stuarta, namiestnika Niderlandów Maurycego Orańskiego, króla hiszpańskiego Filipa III, papieża Pawła V i cesarza Macieja I, poznaj wielu uczonych, polityków, arystokratów, wodzów. Sobieski prowadził diariusz podróży; notował w nim na bieżąco wydarzenia, opisy zwiedzanych miejsc i wrażenia.

Był słynnym oratorem i parlamentarzystą. Uczestnik wypraw wojennych na Rosję w latach 1617–1618 (tzw. Dymitriad), był członkiem rady wojennej króla Władysława IV. Brał udział w negocjacjach z Rosjąw Dywilnie w 1618 roku, 11 grudnia 1618 roku podpisał tam rozejm^[20]. Brał udział w ekspedycji chocimskiej przeciw Imperium osmańskim w 1621 roku oraz ekspedycji przeciw Abazemu Paszy w 1633 roku. Negocjował również ze Szwedami w rozejm w Sztumskiej Wsi w 1635 roku.

Pod sam koniec życia, w 1646 r. otrzymał nominację na najwyższy senatorski urząd świecki w Rzeczypospolitej – kasztelanię krakowską. Kasztelan-nominat zmarł jednak wkrótce potem. Jego śmierć w Żółkwi na atak serca (13 czerwca 1646 r.) poprzedził konflikt z Władysławem IV na tle planowanej przez króla wojny z Turcją.

10 sierpnia w Paryżu, gdzie wiadomość o śmierci ojca zastała synów Jana i Marka, odbyła się msza żałobna z udziałem wielu znaczących ludzi we Francji, celebrowana przez samego legatapapieskiego. Oprócz aktu kurtuazji według synów, świadczyło to też o pozycji i prestiżu, jakim cieszył się zmarły. W opinii siedemnastowiecznego angielskiego biografa był „osobą wybitną zarówno dzięki swym umiejętnościom w sprawach państwowych, jak też odwadze i zdolnościom dowódczym w polu”.

Potomstwo:

1. Marek, starosta krasnostawski,
2. Jan, marszałek, hetman i król Polski,
3. Katarzyna, poślubiła Władysława Dominika Zasławskiego i Michała Kazimierza Radziwiłła,
4. Anna, była zakonnicą,
5. dwóch Stanisławów, Zofia i dwie nieznane z imienia córki zmarły w dzieciństwie.

Bibliografia;

1. H. Barycz, Podróże polskie do Neapolu w wiekach XV – XVIII, [w:] „Przegląd Współczesny” (1938), t. 67, s. 20–45.
2. S. Ciesielska-Borowska, Podróże Polski do Hiszpanii i Portugalii w wieku XVII, „Sprawozdania Polskiej Akademii Umiejętności” 1952, nr 7/10, s. 4 57-461.
3. W. Czapliński, Władysław i jego czasy, wyd. 2 Warszawa 1976.
4. J. Dackiewicz, Sobiescy w zamkach nad Loarą, Lublin 1974.
5. J. Długosz, Jakub Sobieski 1590-1646. Parlamentarzysta, polityk i pamiętnikarz, Warszawa 1989.
6. J. Długosz, Sobieski Jakub, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 39, Warszawa 2002, s. 483–490.
7. J. Długosz, Wstęp, [w:] Jakub Sobieski, Peregrynacja po Europie (1607-1613). Droga do Baden (1638), oprac. J. Długosz, Wrocław 1991, s. 5–40.
8. J. Dużyk [rec.] – Jakub Sobieski, Peregrynacja po Europie (1607-1613). Droga do Baden (1638), oprac. J. Długosz, Wrocław 1991 – „Ruch Literacki” (1992), z. 5 s. 582–583.
9. H. Dziechcińska [rec.] – Jakub Sobieski, Peregrynacja po Europie (1607-1613). Droga do Baden (1638), oprac. J. Długosz, Wrocław 1991 – „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 37 (1993), s. 134–136.
10. H. Dziechcińska, Les deux relations que fit Jacques Sobieski de ses voyages en Europe, sut lefond des ecrits de voayge de son epoque, [w:] Fillogia e letterarua nei paesi slavi. Studi in onore di Santi Graciotti, Roma 1969, s. 161–170.
11. H. Dziechcińska, O staropolskich dziennikach podróży, Warszawa 1991.
12. Europa świat w początkach epoki nowożytnej, cz. 1: Społeczeństwo, kultura, ekspansja, pod red. A. Mączaka, Warszawa 1991.
13. S.J. Gąsiorowski, Badania polskie nad sztuką starożytną. Relacje podróżników – kolekcjonerstwo – badania naukowe, Kraków 1948.
14. E.J. Głębicka [rec.] – H. Dziechcińska, O staropolskich dziennikach podróży, Warszawa 1991 – „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 37 (1993), s. 132–134.
15. J. Kallenbach, Czasy i ludzie, Warszawa 1905.
16. A. Kaushar, Wstęp, [w:] Resztki rękopisu J. Sobieskiego, ojca króla Jana III, obejmującego podróże odbyte w latach 1613 i 1638, wyd. A. Kraushar, Warszawa 1903.
17. T. Korzon [rec.] – Resztki rękopisu J. Sobieskiego, ojca króla Jana III, obejmującego podróże odbyte w latach 1613 i 1638, wyd. A. Kraushar, Warszawa 1903, – „Kwartalnik Historyczny” (1903), s. 655–656.
18. L. Kubala, Droga króla Władysława IV do Baden i kongres w Niklosburgu opisany przez Jakuba Sobieskiego, [w:] „Przewodnik Naukowy i Literacki” (1878), s. 49–78.
19. K. Krupiński, Przodkowie Jana III Sobieskiego, [w:] „Mówią Wieki” 18 (1976), s. 14–16.
20. M. Lepecki, Pan Jakobus Sobieski, Warszawa 1970.
21. G. Makowiecka, Po drogach polsko – hiszpańskich, Kraków 1984.
22. A. Mączak, Odkrywanie Europy. Podróże w czasach renesansu i baroku, Gdańsk 1998.
23. A. Mączak, Peregrynacje, wojaże i turystyka, Warszawa 1984.
24. A. Mączak, Rządzący i rządzeni. Władza i społeczeństwo w Europie wczesno-nowożytnej, Warszawa 1986.
25. A. Mączak, Życie codzienne w podróżach po Europie w XVI i XVII wieku, Warszawa 1978, wyd. 2 popr. Warszawa 1980.
26. R. Mielnicki, Poglądy polityczne w dziejopisarstwie polskim XVII wieku, [w:] „Przegląd Historyczny” (1913), s. 35–66, 164–186, 257–293.
27. E. Opaliński [rec.] – Jakub Sobieski, Peregrynacja po Europie (1607-1613). Droga do Baden (1638), oprac. J. Długosz, Wrocław 1991- „Acta Poloniae Historica” 66 (1992), s. 199–200.
28. L. Podhorodecki, Sobiescy herbu Janina, wyd.2 Warszawa 1984.
29. Z. Pietrzyk, Przyczynek do studiów zagranicznych Mikołaja Ostroroga i Jakuba Sobieskiego, „Odrodzenie i reformacja w Polsce 42 (1998), s. 142–144.
30. B. M. Puchalska, Obraz dworów zachodnioeuropejskich w polskiej literaturze pamiętnikarskiej XVI i XVII wieku, Białystok 2000.
31. E. Raczyński, Wiadomość krótka o życiu i pismach Jakuba Sobieskiego, [w:] Dwie podróże Jakuba Sobieskiego, ojca króla Jana III, odbyte po krajach europejskich w latach 1607–1613 i 1638, wyd. E. Raczyński, Poznań 1833.
32. [rec.] – Dwie podróże Jakuba Sobieskiego, ojca króla Jana III, odbyte po krajach europejskich w latach 1607–1613 i 1638, wyd. E. Raczyński, Poznań 1833 – „Pamiętnik Naukowy” 1837, t. 3.
33. Sobieski Jakub, [w:] Literatura polska. Zarys encyklopedyczny, t. 2, wyd. 3 Warszawa 1985, s. 382.
34. Sobieski Jakub, [w:] Nowy Korbut, t. 3: Piśmiennictwo staropolskie, Warszawa 1965, s. 258–260.
35. Z. Trawicka, Pozasejmowa działalność Jakuba Sobieskiego, „Sobótka” 35 (1980), z. 2, s. 171–179.
36. Z. Trawicka, Studia Jakuba Sobieskiego, „Odrodzenie i reformacja w Polsce, 14 (1969), s. 176–181.
37. W. Tygielski, Sobieski Jakub, [w:] Słownik historyków polskich, Warszawa 1994, s. 482–483.

źródło - WIKIPEDIA