NAJSTARSZE MIASTA W POLSCE

autor: Herbert Gnaś

Jakie jest najstarsze miasto w Polsce? Wbrew pozorom udzielenie jednoznacznej odpowiedzi na to niezwykle proste pytanie wcale takie proste nie jest.

To jest w zasadzie clou całej tej sprawy. Czym w ogóle jest miasto?  I jak powinniśmy je rozumieć na różnych etapach naszej państwowości? Czy w ogóle powinniśmy brać pod uwagę tylko i wyłącznie czas jej istnienia? No i czy powinno to być miasto, które w dalszym ciągu istnieje, czy też które kiedykolwiek istniało na terytorium – powiedzmy – współczesnej Polski? Istotną kwestią jest również to, czy znaczenie powinny mieć dla nas tylko te ustanowione prawnie, de iure, czy też te, za których istnienia system prawny jeszcze nie regulował takich kwestii, ale dane miejsce de facto spełniało funkcję miasta?

Pod względem prawnym w czasach współczesnych sprawa byłaby prosta: wszystko zależałoby od przyjęcia ustawy, na mocy której dana miejscowość otrzymała prawa miejskie. Idąc tym tropem, moglibyśmy spróbować sięgnąć do czasów, kiedy miasta dopiero zaczynały być formalnie lokowane. Alternatywnie moglibyśmy również spróbować cofnąć do okresu sprzed zaistnienia jakiejkolwiek kodyfikacji. Tutaj jednak napotkamy pewne problemy z datowaniem. W każdym razie i tak pierwszy – można rzec pierwotny – kandydat wydaje się bezapelacyjny.

W zamierzchłych czasach miastami były ówczesne grody. Oczywiście obecnie już nie istnieją, ale niegdyś były domem dla wielu ludzi. Jeżeli zatem spróbowalibyśmy wskazać najstarszy gród, jaki kiedykolwiek istniał na terenie współczesnej Polski, to bez wątpienia byłby to zlokalizowany w powiecie żnińskim (województwo kujawsko-pomorskie) Biskupin. Równocześnie w odniesieniu do dawnych czasów z pewnością moglibyśmy powiedzieć, że był to gród o dużym znaczeniu. Tym bardziej zadziwiający jest fakt, że do jego odkrycia doszło przypadkiem.

W 1933 roku dokonał tego miejscowy nauczyciel Walenty Szwajcer, który z kolei poinformował o tym profesora Józefa Kostrzewskiego. Zaczęto na tym terenie prowadzić badania. Kiedy zaś powstał Biskupin? Zgodnie z najbardziej aktualnymi informacjami moment jego powstania szacuje się na VIII wiek p.n.e. Była to zatem osada kultury łużyckiej z epoki żelaza. Dokładniej w kontekście czasu jej powstania podaje się przedział 750–730 p.n.e., przy czym badania dendrochronologiczne pozwoliły stwierdzić, że pierwsze drzewa użyte do budowy osady zostały ścięte w 748 roku p.n.e.

Biskupin miał doskonałe warunki obronne. Znajdował się na wysepce otoczonej jeziorem. Prowadzący na „ląd” most w razie potrzeby łatwo można było usunąć. Na terenie otoczonej drewniano-ziemnym wałem osady powstało około 100 dość sporych drewnianych domów. Jej „obywatele” z pewnością znali się na rolnictwie. Nie brak też było wśród nich rzemieślników. Dlaczego jednak jakieś 100–150 lat po wybudowaniu Biskupina mieszkańcy postanowili go opuścić – pozostaje tajemnicą. Być może musieli uciekać przed jakimś nagłym zagrożeniem. Kto jednak mógł zagrozić temu „miastu”?

Przez dziesięciolecia wydawało się, że na terenie Polski nie znajdziemy już niczego starszego od Biskupina. Okazało się jednak, że tak nam się tylko wydawało. Oto bowiem nowym Józefem Kostrzewskim pod koniec XX wieku stał się archeolog i dyrektor Muzeum Okręgowego w Krośnie Jan Gancarski. A miejscem, które przez wiele lat badał są okolice Trzcinicy koło Jasła. I odkrył tam coś niesamowitego: pozostałości grodu pochodzącego jeszcze z epoki brązu. Jego pierwsi twórcy należeli do grupy pleszewskiej kultury mierzanowickiej.

Jej źródła można z kolei wiązać z tzw. epivučedolską wspólnotą kulturową, która ukształtowała się na obszarze Rumunii, Węgier, Słowacji i północnych Bałkanów pod koniec 3 tysiąclecia p.n.e. Nazwa ta pochodzi od obronnego osiedla w Vučedolu znajdującego się w północno-zachodniej Chorwacji. Zachodzące pod wpływem wspomnianej wspólnoty kulturowej zmiany miały wpływ na powstanie na północ od Karpat i Sudetów m.in. wspomnianej kultury mierzanowickiej. Odkryte zaś w okolicach Trzcinicy pozostałości pozwoliły na skojarzenie tamtejszej osady z kulturą egejską, a także starożytną Troją – stąd nazwa Karpacka Troja. Natomiast samo odkrycie grodu w Trzcinicy było dla naukowców sporym zaskoczeniem, ponieważ sądzono, że budowniczowie takich konstrukcji zajmowali jedynie częściowo tereny Węgier, Rumunii i Słowacji, nie zapuszczając się aż tak daleko na północ.

Czas powstania najwcześniejszych konstrukcji obronnych osady w Trzcinicy jest różnie podawany, ale np. Paweł Madej oraz Paweł Valde-Nowak piszą opierając się na danych radiowęglowych nawet o schyłku 3 tysiąclecia p.n.e. Jednakże i przedstawiciele grupy pleszewskiej nie zabawili w Trzcinicy długo. Oto bowiem w połowie lub pod koniec XVII wieku p.n.e. ich miejsce zajęli członkowie kultury Otomani-Füzesabony, którzy w karpackim dorzeczu Wisły pojawili się nawet jeszcze wcześniej. Miejsce, w którym znajdował się gród w Trzcinicy z pewnością kryje jeszcze wiele tajemnic. Obecnie zaś w tej okolicy zlokalizowany jest Skansen Karpacka Troja.

Sprawa ta chyba nigdy nie przestanie budzić emocji. A wszystko to przez Klaudiusza Ptolemeusza z Aleksandrii, który w swojej Geografii wymienił szereg miast (oppidum) składających się na tzw. „Wielką Germanię”. Wśród nich wymienione zostały Leucaristus, Budorgium, Arsonium, Carrodunumi Calisia, czyli… Kalisz? Oznaczałoby to, że miasto to istnieje już od 19 wieków. Przyjrzyjmy się jednak wymienionym nazwom. Carroundum utożsamiane bywa z Krakowem, a Budorgium z Wrocławiem. Niektóre nazwy wydaje się, że zachowały podobną do dawnej formę, jak np. Skurgwy – Scurgum. Ptolemeusz dla ułatwienia pozostawił nam współrzędne, jednak ich zastosowanie w praktyce jest bardziej problematyczne, niż się to na pierwszy rzut oka wydaje.

Ale czy Kalisz rzeczywiście mógł powstać już w II wieku naszej ery? Faktem jest, że na tym terenie możemy odnaleźć ślady rzymskich wpływów. Przebiegał też tędy szlak bursztynowy. Potwierdzają to badania archeologiczne. Znajdowano tu m.in. naczynia, pierścienie czy monety. Jednak nie wszystko złoto, co się świeci. O pewnym istotnym argumencie przeciwko tezie mówiącej o tym, że Kalisz = Calisia, wspomina Jerzy Kolendo.

Podaje on, że jeżeli Leukaristos umiejscawiane jest na terenie obecnej Słowacji, to również w tej okolicy powinniśmy spodziewać się Calisii. Uważa zresztą, że Ptolemeuszowi nie mogło tutaj chodzić o miasta w znaczeniu antycznym, a co najwyżej o barbarzyńskie osady. Tak samo twierdzi Wojciech Kętrzyński, który pisze, że miast rzymskich tam na tamtym etapie nie było, a miejscowe osady mogły jedynie być drewnianymi wioskami, które często ulegały zniszczeniu. Nadmieńmy jeszcze tylko, że dopiero w IX wieku na Zawodziu powstał gród z prawdziwego zdarzenia.

Biskupin istniał na długo, zanim nawet zaczęły się kształtować zręby państwowości polskiej. Przenieśmy się zatem do czasów, kiedy zaczęło się to dziać. W tym kontekście nie da się nie omówić wczesnych grodów piastowskich. Najsłynniejszym z nich jest oczywiście Gniezno. Natomiast w tamtym czasie powstały również inne, które zasługują na uwagę. A i tutaj ustalenie, który z nich zasługiwałby na miano najstarszego miasta, nie jest takie proste. Samo Gniezno zostało wzniesione około 940 roku, a zatem w połowie X wieku. Lata jego rozkwitu to natomiast początek wieku XI. Ponieważ jednak Gniezno jest grodem, o którym napisano stosunkowo dużo, przyjrzyjmy się także innym kandydatom, którzy według części autorów mogliby zagrozić pozycji legendarnego piastowskiego grodu.

Z pewnością taką interesującą lokacją jest Giecz, który Gall Anonim wymieniał obok Gniezna i Poznania w gronie najpotężniejszych wtedy grodów. Maciej Przybył pisze o nim, iż był on – jak uważają niektórzy badacze – kolebką rodową Piastów, z której miał wyjść impuls budowy państwa, powstania pierwszych państwowych grodów oraz zawłaszczenia ośrodka kultowego w Gnieźnie. W kwestii wieku tego grodu opinie w źródłach są jednak rozbieżne. Zgodnie z niektórymi Giecz można by przekonująco wiązać z okresem pomiędzy wiekiem VI a połową IX. Pojawiają się w nich sformułowania typu: tylko Giecz ma metrykę plemienną sięgającą końca IX wieku oraz informacje, że tereny te były zamieszkane już od połowy VIII wieku.

Z drugiej zaś strony napotykamy wzmianki o tym, że Giecz powstał nie wcześniej niż w pierwszej połowie X wieku. Nie wyjaśnia nam to jednak wciąż tego, który gród jest starszy? A mamy jeszcze jednego kandydata, który wart jest przynajmniej wzmianki. Chodzi o grodzisko Bonikowo, o którym Iwona Hildebrandt-Radke wspomina, że datowanie dendrochronologiczne w jego przypadku daje podstawy, by sądzić, że jego elementy istniały już w IX wieku. Ponownie udzielenie odpowiedzi na pytanie o to, jakie jest najstarsze miasto w naszym kraju, nie okazuje się łatwa.

Wszystkie dotychczasowe grody, które zostały tutaj wymienione, wpisywałyby się w kategorię miast de facto. Uczyńmy zatem nareszcie zadość również i kategorii de iure. Przyjrzyjmy się temu, jakie jest najstarsze miasto w Polsce z prawnego punktu widzenia? Innymi słowy: kiedy w Polsce miała miejsce pierwsza lokacja miasta? I na jakim prawie?

Historycy są zgodni, że pierwszym takim miastem, lokowanym na początku XIII wieku na prawie magdeburskim, była Złotoryja na Dolnym Śląsku, w kontekście której pojawia się rok 1211 lub adnotacja „przed 1211”. Samo miasto zostało jednak zapewne założone jeszcze w XII wieku. Później lokowano inne miejscowości regionu: Lwówek (1217), Lubań (1220) oraz Środę Śląską (przed rokiem 1235). Kolejne z obecnych miast wojewódzkich były m.in. Wrocław (1242), Poznań (1253) i Kraków (1257). Natomiast spośród miast spoza Dolnego Śląska warto wymienić chociażby Płock (1237) oraz Bytom (1254).

Pierwsze miasta w Polsce lokowano w oparciu o prawo magdeburskie. Jednak w tamtym czasie praw, na których można było lokować miasto, było kilka. Chociażby prawo lubeckie, na którym lokowano Szczecin (formalnie w roku 1243), Elbląg (1237), Tczew (1260) oraz Gdańsk (1261–1263). Podstawą prawną były tu źródła prawa z Lubeki, a same te miasta były powiązane ze Związkiem Hanzeatyckim. Z kolei na podstawie ustroju Środy Śląskiej powstało prawo średzkie, na którym lokowane były chociażby miasta wielkopolskie.Istniało jeszcze prawo chełmińskie, na którym lokowano z kolei miasta wschodniopomorskie i mazowieckie.

Jakie więc jest najstarsze miasto w Polsce? Lub na ziemiach polskich? Możliwości jest naprawdę dużo. A wszystko zależy tutaj od tego, jakie konkretnie kryterium uznalibyśmy za najważniejsze. Kwestia ta chyba już zawsze zatem będzie budzić kontrowersje.

Bibliografia

1. J. Adamczewski, Kraków od A do Z, Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków 1992.
2. J. Bochiński, J. Zawadzki, Polska. Nowy podział terytorialny. Przewodnik encyklopedyczny, Świat Książki, Warszawa 1999.
3. M. Bogucka, Dawna Polska. Narodziny, rozkwit, upadek, Wydawnictwo Trio, Warszawa 1998.
4. M. Brzostowicz, M. Przybył, J. Wrzesiński (red.), Grody i miasta, Muzeum Archeologiczne w Poznaniu, Poznań-Ląd 2018.
5. M. Cozaś, Materialne dziedzictwo kulturowe powiatu kaliskiego, „Roczniki Studenckie Akademii Wojsk Lądowych”, rocznik 6/2022.
6. A. Czerny, Teoria nazw geograficznych, Polska Akademia Nauk, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego, Warszawa 2011.
7. Ł. Gackowski, Rok 1934. Jak rozpoczęły się badania w Biskupinie?, www.biskupin.pl, dostęp: 31.05.2023.
8. I. Hildebrandt-Radke, Główne etapy zasiedlenia i rozbudowy grodziska w Bonikowie (Wielkopolska) w świetle badań litologicznych i geochemicznych, „Landform Analysis”, Vol. 16/2011.
9. M. Kara, M. Makohonienko, Wielkopolska krainą grodów – krajobraz kulturowy kolebki państwa polskiego w świetle nowych ustaleń chronologicznych, „Landform Analysis”, Vol. 16/2011.
10. J. Kolendo, Kalisia i Leukaristos – dwa „miasta” w geografii Ptolemeusza i zagadnienie współrzędnych geograficznych w „Wielkiej Germanii”, „Światowit”, nr 8/2009-2010.
11. J. Machnik, Odkrycia w Trzcinicy a epoka brązu w Europie Środkowej, „Karpacka Troja”, dodatek specjalny do „Rzeczpospolitej”, 17.06.2011.
12. P. Madej, P. Valde-Nowak, Kultura mierzanowicka w karpackim dorzeczu Wisły, Muzeum Podkarpackie w Krośnie, Krosno 2020.
13. J. Matusz, Przeszłość i nowoczesność w Trzcinicy, „Karpacka Troja”, dodatek specjalny do „Rzeczpospolitej”, 17.06.2011.
14. M. Miciak, Cmentarzysko wczesnośredniowieczne w Gieczu, stan. 10. Wstępne wyniki badań, „Studia Lednickie”, nr XVI/2017.
15. P. M. Modrzyński, Prawo lubeckie w miastach pruskich (XIII–XVI w.). Stan badań, źródła i perspektywy badawcze, „Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego”, nr XX/2017.
16. M. Pawlicki, Polonia Minor, „Krakowskie Studia Małopolskie”, Vol. 1/1997.
17. Wielkopolska Piastowska – Szlak Piastowski, Wielkopolska Organizacja Turystyczna, Poznań 2012.
18. H. Samsonowicz, J. Tazbir, T. Łepkowski, T. Nałęcz, Polska. Losy państwa i narodu do 1939, Wydawnictwo Iskry, Warszawa 2003.
19. P. Valde-Nowak, Wskrzeszenie grodu nad Ropą, „Karpacka Troja”, dodatek specjalny do „Rzeczpospolitej”, 17.06.2011.